Co to jest wstyd? I czy to wstyd się wstydzić? Czy jego brak ułatwia nam, czy utrudnia osiągnięcie celu? Czy nasze współczesne pojmowanie wstydu nie mija się z jego pierwotnym znaczeniem? I jak może się on okazać pomocny w trudnych życiowych sytuacjach?

Pojęcie wstydu zwykło się ostatnio pojawiać wyłącznie w ramach dyskusji na temat wąsko pojętej seksualności: epatujące seksem filmy, reklamy, nagość i skąpe stroje, (fry)wolny seks, libacje itd. To popularne skojarzenie pojęcia wstydu z taką tematyką strasznie zubaża jego sens. Popularne krytyczne artykuły pod hasłem: „Zbyt wiele seksu w filmach i reklamie” nie znajdują tak naprawdę oddźwięku. Moim celem jest pokazanie sytuacji bardziej pierwotnych, gdzie pojęcie wstydu odgrywa autentycznie kluczową rolę. Pretekstem niech będą juwenalia...

Przebieramy się za smerfy i toczymy uczone debaty...

...śmieje się do mnie moja Smerfetka, kiedy wczesnym rankiem 14-tego maja przebieramy się na uliczny, juwenaliowy karnawał. O czym rozmawiamy? O tym, że za jakąś godzinę, przebrani za niebieskie stworki będziemy pukać ludziom w szyby samochodów na pobliskim skrzyżowaniu i prosić o drobny datek. Żeby mnie tylko nikt znajomy nie zobaczył – mówi Asia. Nie jest do końca przekonana, to jej pierwszy raz... Asiul – mówię – to przecież żaden wstyd, to fajna zabawa, show. Czy na pewno? To już trzecia taka moja akcja, można powiedzieć, że jestem już otrzaskany. Niezupełnie – po półtorej godziny paradowania z szerokim uśmiechem między autami i zaczepiania kierowców będę zmęczony jakbym przerzucił tonę węgla i ani będę myślał o tym, żeby coś podobnego powtórzyć wcześniej niż za rok. Czemu tak?

Nasza uczona, tego ranka, debata traktuje o wstydzie. Zanim wyjdziemy na drogę, musimy, każdy sobie, odpowiedzieć na szereg pytań: Czy nie jesteśmy śmieszni albo czy nie nachalni, może jednak bezczelni, a w końcu, czy się nie narzucamy i czy to, co robimy nie jest zwykłym żebractwem? Może lepiej dajmy spokój, może zostańmy w domu, wyśpijmy się dobrze? Może po prostu zrezygnujmy z akcji, nie angażujmy się nadto, nie bawmy na całego. Wybierzmy coś bezpieczniejszego, zwykłego, pospolitszego. To już lepiej nie róbmy nic. Tak więc nuda, bierność, tchórzostwo – nie tak miało wyglądać... Jezu, czy to musi być takie złożone?

Jak się odnaleźć w podobnych sytuacjach? No, można się nie przejmować prawda? Można iść prosto do celu bez zbędnego namysłu... Widziałem ludzi naprawdę słabo przebranych – w szlafrok albo dres dajmy na to. Byli raczej niemrawi, zrezygnowani, jakby ich tu przy drodze zostawił jakiś juwenaliowy alfons i kazał prosić ludzi o drobne. Nie brzmi fajnie co? Mnie byłoby wstyd. No, ale myśmy się trochę nad tym naszym wdziankiem napracowali. Był pomysł, było zaangażowanie, no i był efekt – ludziom się podobało, więc i nam szło jakoś tak lekko. Kurczę, w sumie to chodzi o efekt, no nie? Mówiąc brutalnie, liczy się to, ile kasy udało nam się zebrać...

Dwa lata temu spotkałem taką naprawdę „odważną” dziewoję. Aż miło było patrzeć, jak w niedbale narzuconym kitlu wbiega przebojem wprost pod koła aut, jak sprawia, że hamują z piskiem opon. Darła się tak bez kompleksów tuż nad uchem: „Grooosik dla studeeeenta” i raz po raz przebojem zgarniała mi „klientów” sprzed nosa. Kurczę, przebojowa laska, musiała zgarnąć niezłą sumkę. Dziś wykłada pewnie asertywność na jakiejś zacnej akademii – respect!

Serio? Wszyscy byli wściekli. Kierowcy trąbili i stukali się w czoło, inni dawali jej coś na odczepne. Ja, o ile pamiętam, miałem jej do powiedzenia kilka słów na temat wstydu, ale niespecjalnie udało nam się nawiązać kontakt wzrokowy. Zamiast tego patrzyłem wściekły w jej pielęgniarski tyłek, który raz po raz wypinała mi przed nosem. Oj, należał jej się klaps, ale wyzwałaby mnie pewnie od... Zresztą nieważne.

W każdym razie, staraliśmy się być z Asią delikatniejsi niż owa dziewoja – nikt na nas nie trąbił, dla każdego, płacił czy nie, mieliśmy uśmiech, „tekścik”, pozdrowienie, nawet tych z karteczką „DO NOT DISTURB” staraliśmy się traktować ulgowo. Straciliśmy na tym? Nic podobnego, swoje uzbieraliśmy. Co niektórzy sami zatrzymywali auta, by nam coś rzucić za fajny show. No i zachowaliśmy twarz...

Szukanie wstydu wszędzie tam, gdzie nie trzeba...

No dobra, ale może w tym miejscu ktoś będzie rozczarowany: Artykuł miał być przecież o wstydzie, a tymczasem autor tu sobie sentymentalnie dzienniczek prowadzi o tym, czego on tam z dziewczyną nie robił w juwenalia... Żeby chociaż sprawa dotyczyła jakiejś rzeczywistości intymnej. Gdzie się podziało oburzenie skąpym ubiorem studentek, pochwała czystości przedmałżeńskiej, napiętnowanie rozwiązłego życia akademików czy choćby protest przeciwko epatującej seksem reklamie w przestrzeni miejskiej? Powoli. Czytelnikowi należą się wyjaśnienia.

Pomimo, że wszystkie powyższe problemy w oczywisty sposób o temat wstydu zahaczają, to nie zajmą mnie tu, z kilku co najmniej powodów. Po pierwsze, nie mieszkam w akademiku. Po drugie, podobnie, jak większość mieszkańców miast, nie zwracam zbytnio uwagi na poszczególne reklamy – jest ich zwyczajnie zbyt wiele, są zbyt ordynarne i pospolite, by się na nich skupiać. Podobnie rzecz się ma zresztą z dziewczynami od krótkiej spódnicy i głębokiego dekoltu.

Najogólniej chcę pojęcie wstydu odwiązać od napompowanej, napiętnowującej, oskarżycielskiej retoryki. Zostawmy to politykom – język taki nikomu, tak naprawdę, nie służy, może za wyjątkiem tych, co walczą o władzę. Zerwijmy z tego typu dyskursem, obrzydł nam już wystarczająco. Chcę powiedzieć o wstydzie, jak o czymś współcześnie zapomnianym: wstyd nie jest narzędziem oskarżania i ośmieszania, nie jest narzędziem politycznej walki. Wstyd jest najbardziej osobistym, moralnym uposażeniem nawigacyjnym na sytuacje trudne, niejednoznaczne, zagmatwane.

Jedną z takich przedstawiłem powyżej. Nie szukałem daleko – gdzieś w problemach wielkich miast albo w zachowaniu współczesnej młodzieży w Polsce – pisałem o moim wstydzie, o tym, jak mi posłużył, jaki miałem z niego użytek w niecodziennej sytuacji. Opowiedziałem, jak mi wtedy pozwolił zachować twarz, bądź co bądź, niebieską. Dam inny przykład, bardziej powszechny tym razem. Chodzi o bieżącą kwestię migracji zarobkowych czy, mniej górnolotnie, wariacji na temat zmywaka. Kto się w wakacje wybiera dorobić gdzieś na Wyspy czy do Skandynawii albo się choćby nosi z takim zamiarem, niech teraz słucha uważnie. Jeśli się na podróż nie wyposażysz we wstyd, nie wyszlifujesz go sobie dobrze i nie wyostrzysz, zrobią z Ciebie szmatę i popychadło, rozumiemy się? Wrócisz pewnie z portfelem wypchanym dość, by zajechać na imprezę furą, błysnąć myślowym skrótem, drogim drinem i błyszczącym golfem. Ale to będzie wszystko – w oczy ludziom nie spojrzysz, chyba że zza okularów.

Zachwianie moralnego błędnika

Ze wstydem jest jak z równowagą – przydaje się tym bardziej, im cieńszy jest grunt, po którym stąpasz. Tam, gdzie wiele możesz zyskać i jeszcze więcej stracić; tam, gdzie przejście jest czymś wyjątkowym, spektakularnym, a upadek czymś dotkliwym i śmiesznym – wstydź się. Zachowaj tę zasadę, a ocalisz wdzięk dziewczyny, która kiedyś sprawiła, że zmiękły pod Tobą kolana. Szanuj swój wstyd, a nabierzesz gracji, co, jak taniec nad przepaścią, zapiera dech w piersiach. Uśmiechasz się ironicznie? No to jedź, szlifuj angielski...